Teresa Budzisz-Krzyżanowska

 Teresa Budzisz-Krzyżanowska – foto Stefan Maszewski

Aktorka teatralna i filmowa; urodziła się 17 września 1942 roku w Tczewie. Należy do najlepszych aktorek swojego pokolenia. Wiele jej ról na stałe weszło do historii polskiego aktorstwa.
Teresa Budzisz-Krzyżanowska skończyła Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Krakowie w 1964. W latach 1964-1966 była aktorką krakowskiego Teatru Rozmaitości. Na scenie debiutowała w spektaklu Niech no tylko zakwitną jabłonie Agnieszki Osieckiej w reżyserii Jerzego Uklei (1965). W tym samym roku zagrała swoją pierwszą ważną rolę, wrażliwą i zmysłową Julię z Romea i Julii Szekspira w inscenizacji Haliny Gryglaszewskiej.
W latach 1966-1972 Budzisz-Krzyżanowska należała do zespołu Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. W teatrze na Placu św. Ducha stworzyła niezapomnianą kreację Racheli w Weselu Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Lidii Zamkow (1969). Po Racheli zagrała jeszcze w Teatrze im. Juliusza Słowackiego m.in. Julię w Sieci Jana Augusta Kisielewskiego w reżyserii Bronisława Dąbrowskiego (1971) i Marię Antonowną w Gogolowskim Rewizorze w reżyserii Jerzego Krasowskiego (1972).
W 1972 Budzisz-Krzyżanowska przeniosła się do Starego Teatru, z krakowską sceną związana była przez kolejnych jedenaście lat. W Starym Teatrze Budzisz-Krzyżanowska wielokrotnie przedstawiała na scenie kobiety niepokorne, pełne wewnętrznej pasji i niepokoju. Jej postacie drgały od emocji. Był to jeden z charakterystycznych rysów jej aktorstwa, który objawił się już w pierwszych rolach, kiedy kreowała na scenie Abigail w Czarownicach z Salem Arthura Millera w krakowskim Teatrze Rozmaitości w 1966, aż po tytułową Pannę Julię Augusta Strindberga w reżyserii Małgorzaty Dziewulskiej (1977). Jednak przez te lata emocjonalna gra aktorki uzupełniona została niemal stuprocentową świadomością aktorskich środków.
W Starym Teatrze Budzisz-Krzyżanowska miała sposobność nawiązać współpracę z jeszcze jednym wybitnym inscenizatorem, Jerzym Grzegorzewskim. W Krakowie Budzisz-Krzyżanowska zagrała u Grzegorzewskiego Marynę w Weselu Stanisława Wyspiańskiego (1977) i Irenę Arkadinę w Dziesięciu portretach z czajką w tle wg Antoniego Czechowa (1979). W 1983 przeniosła się z Krakowa do warszawskiego Teatru Studio, gdzie Grzegorzewski był dyrektorem artystycznym. W kolejnych przedstawieniach Grzegorzewskiego była m.in. Panią Rollison/Duchem w Dziadach improwizacjach wg Adama Mickiewicza (1987) i Nicolo Paganinim w pastiszowym spektaklu Usta milczą (1989).
W 1989 Teresa Budzisz-Krzyżanowska zagrała jedną ze swoich największych ról. Andrzej Wajda obsadził ją w tytułowej roli Szekspirowskiego Hamleta w Starym Teatrze w Krakowie. Spektakl nosił tytuł Hamlet IV, ponieważ była to czwarta inscenizacja tego dramatu Szekspira w karierze Wajdy. Przedstawienie toczyło się częściowo w teatralnej garderobie, a częściowo na właściwej scenie. Historia rozgrywała się w Danii z dramatu Szekspira i równocześnie w teatrze, który wystawia sztukę wielkiego Stradfordczyka. Budzisz-Krzyżanowska grała zarówno Hamleta, jak i aktora wcielającego się w jego postać.
W 1997 Teresa Budzisz-Krzyżanowska została aktorką Teatru Narodowego w Warszawie pod nową dyrekcją Jerzego Grzegorzewskiego. Wcieliła się w postacie z dramatów Wyspiańskiego: Muzy/Pallas Ateny w Nocy Listopadowej (1997, nowa wersja 2000) i Gospodyni z Wesela (2000) w reżyserii Grzegorzewskiego oraz Hekuby/Rebeki z Akropolis w reżyserii Ryszarda Peryta (2001). Była Maryją w Dialogusie de passione, przedstawieniu Kazimierza Dejmka (1998) oraz Matką z Kartoteki Tadeusza Różewicza w inscenizacji Kazimierza Kutza (1999) i Lubow Raniewską w Czechowowskim Wiśniowym sadzie w reżyserii Macieja Prusa (2000).
W latach 1998-2006 aktorka należała do zespołu Teatru Narodowego. Od 2006 roku jest zatrudniona w Teatrze Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie. W 2002 roku współpracowała ponownie z warszawskim Teatrem Studio, zagrała wówczas Vivian Bearing w sztuce Dowcip Margaret Edson w reżyserii Magdaleny Łazarkiewicz, historii o kobiecie umierającej na raka.
W ostatnich latach aktorka grała w polskich sztukach współczesnych: była Ewą w Lombardzie pod Apokalipsą Cezarego Harasimowicza w spektaklu Piotra Łazarkiewicza (Teatr Polski w Warszawie, 2003) i Zofią Zioło w 2 maja Andrzeja Saramonowicza w reżyserii Agnieszki Glińskiej (Teatr Narodowy, 2004). Współpracowała z Romualdem Szejdem, na scenie warszawskich Prezentacji zagrała u niego Claire w Pięknej pamięci Pierre’a-Oliviera Scotto i Martine Feldman (2004) i Mariannę w Sarabandzie Ingmara Bergmana (2008). W Teatrze Ateneum wcieliła się w postaci: Jokasty w Królu Edypie Sofoklesa w reżyserii Gustawa Holoubka (2004), Maryjohhny Rafferty w Czaszce z Connemary Martina McDonagha w reżyserii Kazimierza Kutza (2006) i Cristy w Czy lubi Pani Schuberta? Rafaela Mendizábala w reżyserii Tomasza Zygadły (2008). Na scenie Narodowego zagrała Księżną Gloucester w Ryszardzie II Williama Szekspira w inscenizacji Andrzeja Seweryna (2004), a także Katarzynę Wielką w Termopilach polskich Tadeusza Micińskiego – realizacji Andrzeja Marii Marczewskiego z Teatru Nowego w Łodzi (2006). U Romualda Szejda w warszawskim teatrze „Scena Prezentacje” zagrała w Sarabandzie według Ingmara Bergmana (2008) i Oddechu życia Davida Hare’a (2009). Jej ostatnią, jak dotąd rolą, jest tytułowa Papieżyca w sztuce Esther Vilar, wyreżyserowanej przez Edwarda Janaszka w warszawskim Teatrze Ateneum.
Wystąpiła w kilkudziesięciu filmach. Jej pierwszą rolą była postać Więźniarki w Końcu naszego świata Wandy Jakubowskiej (1964). Zagrała w pierwszym fabularnym filmie Krzysztofa Kieślowskiego – telewizyjnym Przejściu podziemnym (1973). Można ją było także zobaczyć m.in. w Zmorach Wojciecha Marczewskiego (1978), Lawie Tadeusza Konwickiego wg Dziadów Adama Mickiewcza, gdzie grała Panią Rollinson (1989), Trzech kolorach. Białym Krzysztofa Kieślowskiego (1993), Faustynie Jerzego Łukaszewicza (1994) i Weiserze wg prozy Pawła Huelle w reżyserii Wojciecha Marczewskiego (2000). Za role Hildy Baumler i Augusty Baumler (matki Hildy w latach 30. i 40.) w filmie Magdaleny i Piotra Łazarkiewiczów Odjazd (1991) otrzymała nagrodę za pierwszoplanową rolę kobiecą na festiwalu w Gdyni. W późniejszych latach Teresę Budzisz-Krzyżanowską można było oglądać m.in. w przejmującym filmie Małgorzaty Szumowskiej Ono (2004), Wenecji Jana Jakuba Kolskiego (2010) i Wszystkich kobietach Mateusza Artura Więcka (2012), a także w bardzo dobrze przyjętym serialu Magdaleny Łazarkiewicz Głęboka woda opowiadającym o losach pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej.
Została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1978), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2000), Złotym Medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis (2005) oraz nagrodami: Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza (1986) za rolę Jenny w Operze za trzy grosze Bertolta Brechta w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego, Złoty Wawrzyn Grzymały (1990) – nagroda honorująca największe osiągnięcia aktorskie przyznawana przez kapitułę złożoną z wybitnych znawców teatru, Złote Lwy Gdańskie (1992) za rolę kobiecą w filmie Odjazd w reżyserii Piotra i Magdaleny Łazarkiewiczów, Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza (2004) dla najlepszej aktorki w sezonie 2003/2004 za rolę Jokasty w Królu Edypie Sofoklesa w reżyserii Gustawa, Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2008), nagroda Teatru Polskiego Radia – „Wielki Splendor” (2014) za wybitne kreacje w słuchowiskach oraz twórczy wkład na rzecz rozwoju i umacniania rangi radia artystycznego w Polsce; Wielka Nagroda XIV Festiwalu „Dwa Teatry” w Sopocie za wybitne kreacje aktorskie w Teatrze Polskiego Radia i Telewizji. (źródło: culture.pl)

Facebook

Get the Facebook Likebox Slider Pro for WordPress